Eitt landsfrægt kvæði um Jólasveinana eftir Jóhannes úr Kötlum (1899-1970). Kvæðið hefur verið margsinnis lesið uppá snældur, plötur, geisladiska og í útvarpi. Kvæðið kom út í frægri bók, Jólin koma árið 1932 og þar var að finna m.a. kvæði um Grýlu og Leppalúða, Jólasveinana og Jólaköttinn. Ef þú ert komin í jólaskap eins og ég, þá er þetta rétta kvæðið til þess að koma þér í jólaskapið.

,,Segja vil ég sögu
af sveinunum þeim,
sem brugðu sér hér forðum
á bæina heim.

Þeir uppi á fjöllum sáust,
- eins og margur veit, -
í langri halarófu
á leið niður í sveit.

Grýla var þeirra móðir
og gaf þeim tröllamjólk,
en pabbinn Leppalúði,
- það var leiðindafólk.

Þeir jólasveinar nefndust,
- um jólin birtust þeir.
Og einn og einn þeir komu,
en aldrei tveir og tveir. Þeir voru þrettán
þessir heiðursmenn,
sem ekki vildu ónáða
allir í senn.

(Heimild: Jóhannes úr Kötlum, Jólasveinar, http://jol.ismennt.is/jol96/ljod/jolasvjo.htm)

,,Nú fellur lauf, en fölvast engi
Og falda hnjúkar hvítum snjá,
Og köldu hrími klæðist vengi,
Og kveina vindi skakin stré;
Sumar brott á flótta fer —
Rós í dölum,
Blóm á bölum
Bleik til hvíldar halla sjer. 

Úr sælu laut, þars sat jeg löngum,
Jeg sakna hlýt þín fjóla blá!
Ei eyru kæta sætum söngum
Mjer svanir heiða tjörnum á;
Brott er lóa úr berja mó —
Strönd við kalda
Ómar alda,
Allt er breytt á landi og sjó. 

Ei tjáir svana sönginn gráta
Nje sofnuð blómin undir snjá —
Þann hyggju jafnan hefur káta
Ei hrífa tíma skiptin á;
Því tíð ei nein án unaðs er —
Vetur dimmur,
Veðragrimmur
Skrautlegt mart í skauti ber 

Ei blikar sóley björt á velli
Svo blítt sem vetrar stjörnar gljá;
Og fagrar köldu sjást á svelli
sylfur-gliti rósir smá;
Og yndi mána er að sjá
Bíða heiðar
Himin Ieiðar
Hvítum skýja hnjúkum hjá. 

Þó möndull tíma veröld velti
Og varpi að oss nýrri hlið,
Og svalur vetur sumar elti,
Og sumar byrta vetrar nyð;
Jörð æ lík er sjálfri sjer —
Þar eru blettir
Blómi settir,
Oss sem við að una er.”

Senn líður að nóvember og styttist í jólaljós með öllu tilheyrandi. Fyrir utan jólaljósin er eitt annað sem alltaf er hægt að búast við hver jól, jólabókaflóðið. Í annari viku í nóvember kemur út lítið rit sem við öll ættum að kannast við, Bókatíðindi sem kemur út ár hvert, þykkt og skemmtilegt rit fyrir þá sem ætla sér annaðhvort að gefa bækur í jólagjöf eða ná sér í eina góða ævisögu til að leggjast undir feld með um jólin.

Miðað við hvað pósturinn er venjulega leiðinlegur, og fer venjulega beint í pappírsbunkann fyrir bláu tunnuna þá er þetta með því eina sem manni hlakkar til að lesa sem kemur í póstflóðinu í nóvember og desember, ja, fyrir utan jólakortin;).

Bókasala hefur breyst mikið frá því í lok 19.aldar. Eftirfarandi listi er sýnishorn af því sem Eggert Laxdal auglýsti til sölu í Norðanfara: 

“Biblía, Nýa Testamenti i bandi, Sálmasöngsbók með 3 röddum eptir P. Guðjónsson, Hamlet sorgarleikur þýddur af Matthíasi Jochumssyni, Landafræði ný, Steinafræði og jarðarfræði eftir Benedict Gröndal, Dýrafræði epfir sama, Ferðasaga Eiríks Ólafssonar á Brúnum, Saga af Héðni og Hlöðvi, Svanhvít, kvæði, pýdd og útgefin af M. J. og Stgr. Th. Gilsbakkaljóð, kvæði eftir Steingr. Thorsteinsson, Þúsund og ein nótt, Söngvar og kvæði með 2 röddum, eptir J. H. , Undirstððuatriði fjárræktarinnar, Kristileg smárit , Vornugvekjur eptir P. Pjetursson, Sálmabók, Lærdómskver Balles , Balslevs, Biflíusögur, Passíusálmar.”

Fáar skáldsögur á þessum lista en merkileg rit, á borð við Hamlet rata nú varla lengur á náttborð landsmanna eins og virðist hafa ratað á borð landsmanna í lok 19.aldar.  Áhugavert verður að fá að vita hvaða bækur eru nú að fara koma út, fyrir jólabókaflóðið 2009.  Sem ég reyndi að komast að, fór á vefsíður bókaútgáfa en voðalega eru þeir eitthvað óaðgengilegir. Ekkert verið að auglýsa fyrr en bókatíðindi koma út, greinilega.  En við nokkra leit, og hjálp Google þá fann ég vef félags Íslenskra bókaútgefanda sem sjá um Bókatíðindi og eru þeir búnir að seta ,,link” á vefinn sinn sem forvitnir geta séð þær skráningar sem hafa nú þegar verið staðfestar og verða í bókatíðindum 2009. Farið á þennan link: http://bokatidindi.oddi.is/listi/ 

Sjálf fann ég strax nokkrar áhugaverðar bækur, eins og:
- Söknuður eftir Jón Ólafsson, ævisaga Vilhjálms Vilhjálmssonar
- Saga fatagerðar og fatahönnunar á Íslandi frá lokum 19.aldar til byrjun 21.aldar eftir Ásdísi Jóelsdóttur
- Ferðadagbækur Magnúsar Stephenssen 1807-1808, sem er gefið út af sögufélagi.
- Rússlands Pútíns, sem er afskaplega áhugaverð lesning fyrir lesendur sem hafa áhuga á þessu efni
- Saga Möðruvalla í Eyjafirði, eftir Agnar Hallgrimsson
- Saga Íslands X - þetta er bók sem ég algjörlega barasta slefa yfir, mjög áhugaverð og fjallar um tímabilið 1874-1918. Merkilegir atburðir að gerast um aldamótin 1900
- Þegar amma var ung, Mannlíf og atburðir á Íslandi 1925-1955 eftir Sigrún Huld Þorgrímsdóttir
- Vigdís, kona verður forseti eftir Pál Valsson. Bók sem ég verð að eignast!

Þessi listi minn yfir áhugaverðar bækur á bókalista bókatíðinda 2009, er alls ekki tæmandi heldur tók ég nokkur t.d. en ljóst er að ég hlakka mikið til að fá bókatíðindi í hendurnar!=)

Undanfarnar þrjár færslur hafa verið sögur og greinar af www.timarit.is sem er síða sem er afskaplega aðgengileg fyrir allan almenning, ekki aðeins háskólanema og fræðimenn sem nota síðuna mikið við heimildavinnu. Á síðunni er að finna gömul tímarit, aðgengileg af netinu og hægt er að leita eftir tímaritum, höfundum, greinum eða einfaldlega eftir stikkorðum.  Sjálf nota ég síðuna mjög mikið og leita þá aðallega eftir stikkorðum, eins og þegar ég var að leita eftir greinum skrifaðar um Kvennaskólann á Laugalandi, sem starfaði 1877-1896 og fann margar áhugaverðar og nothæfar greinar.  Einnig er hægt að nota síðuna einfaldlega til lestrar á gömlum blöðum, eins og Kvennablaðinu, sem Kvenréttindahetjan okkar Bríet Bjarnhéðinsdóttir stofnaði. 

Vefurinn er samstarfsverkefni Háskólabókasafns-Landsbókasafns, Færeyska landsbóksafnsins og Grænlenska Landbókasafnsins. Markmið vefsins er: ,,… að bæta aðgang að prentuðum blöðum og tímaritum og bjóða upp á nýjar rannsóknaraðferðir. Blöðin og tímaritin hafa að geyma, auk almenns fréttaefnis og auglýsinga, mikið efni á sviði bókmennta, sagnfræði, ættfræði, þjóðlífs, menningar, atvinnuvega og viðskipta…”(Heimild: www.timarit.is - um Vefinn)

Þar geturu fundið nær öll tímarit og dagblöð gefin út á Íslandi, frá upphafi til 1920, og svo ákveðin tímarit og dagblöð frá Færeyjum og Grænlandi.  Einnig eru nokkur dagblöð aðgengileg sem voru gefin út af Vestur Íslendingum.

Svo það er margt að skoða á þessari vefsíðu, og mæli ég eindregið með henni=)

Undir lok 19.aldar höfðu ungir menn fá tækifæri til að tjá sinni heitelskuðu, ást sína.  Í fyrsta tölublaði Kvennablaðsins, sem Bríet Bjarnhéðinsdóttir gaf út, er lítil saga um ungan mann sem leitaðist til þess að reyna koma skilaboðum til ungar stúlku sem hann þráði. 

,,Astin eykur hugvitið. Ungum manni nokkrum hafði tekizt að verða kunnugur í einhverju helzta húsinu í B, og skömmu síðar var hann orðinn ástfanginn í einkadóttur hjóna, sem var mjög falleg stúlka. Hann leitaðist nú við á ýmsan hátt að láta hana vita það, og einkum færði hann henni oft nýjar bækur.

,,(Niðurl.). Eptir nokkurra tíma eptirför hafa þeir nú náð bangsa, sem þegar grunar, að eitthvað muni íllt á ferðum og hvetur nú sporið, 2 hundar sem nú eru leystir frá sleðanum taka pegar á rás eptir bangsa, sem þá stendur kyrr og býzt tíl varnar veiðimenn taka pegar vopn sin og fara pangað, sem bjarndýrið er, sínn á hverja hlið þess. Á meðan annar þeirra sýnist ætla sjer að raðast á bangsa og hann ad verjast, læðist hinn aptan að honum og rekur hann í gegn. Nokkrum minútum seinna, eru þeir komnir a heimleið með veiði sína. 

Nú er vetur komin og við fylgjum Eskimóa, með hunda fyrir sleða sinum sem ætlar til hvalrostungaveiða og pangað sem fyrir fáum dögum síðan var auður sjór, en nú lagt veikum 5s. pama nemur Eskimói staðar og hlustar nú hvort hann ekki heyri baul eða öskur hannrostunga.  Að nokkrum mínútum liðnum sjer veiðimaður hvalrostung, brjóta sig upp um ísinn fleygir veiðimaður sjer pá fiötum niður á isinn, og jafnframt sem skepnan hefur aptur tekið djúpkaf færir veiðimaðurinn sig svo nærri vökinni, en um leið að rostungurinn rekur aptur upp höfuðið fleygir veiðimaður sjer aptur ofaná isinn, eða felur sig pá bakvið jaka. Loksins er hann komin fram að lagísnum, er varla ætlar að halda.

Nú vex ekki lítið veiðilöngun Eskimóa.  Skutulfærið, sem rist er úr hvalrostungshúðumlætur hann við lilið sjer, en heldur á skutlinum í hægri hendi. Nú sjer hann að bólar fyrir hausnum á rostungnura, sem rymjandi og stynjandi rekur upp hausinn rjettir pá veiðimaður hægt upp hægri bendina, en setur hina vinstri í hlið sjer. Rostungurinn litast nú um og hristir sjóinn af hausnum, og áður enn hann hefir stungið sjer, er skutullinn komiun í kvið honum aptan við framhreifana.  

Hið særða dýr stekkur nú í lopt upp og öskrar [hátt og rjett sera hann veini og blóðug froða flýtur úr munni hans. fpað berst fyrir lífinu, en geíst upp og er pegar dautt. Fiski- og dýraveiðar eru líf og yndi Eskimóa. Hvitabjörninn, hreindýrið og rooskusuxann leggur hann með lagjárnum sínum, en selinn, hvalrostunglnn, enda hinar stærstu skepnur heimsins drepur hann með skutlum og pað á sínum selskinnsbáti. Hans æðsta sæla er, gott veiðisvið og engar betri kræsingar en að jeta spik og drekka lysi. Þess vegna trúir hann og vonar, að hann eptir dauðan fái að komast pangað, er hann fái að veiða seli og drekka lysi, pví að hann pekkir en eigi pað ríki, sem er rjettlætið, friður og fögnuður i heilögum anda. 

Nokkrir af þeim Eskimóum, sem búa á Labrador og Grænlandi, hafa þó lært að pekkja vorn herra Jesúm Krist og að hans riki er ekki af pessum heimi. Meðal peirra trúarboðenda, sem mestu hafa komið til leiðar meðal peirra, voru peir Hans Egede og Christjan Hernut, sem við seinna skulum tala um. En allt fyrír pað er pó mestur þorri þeirra sem eru á hinum nyrztu ströndum og eyjum Ameríku í pví dauðans myrkri, sem einungis sól rjettlætisins fær eytt. Einnig þar er uppskoran mikil en vinnendurnír fáir; Látum oss pvi biðja herra uppskerunnar, að hann sendi þangað vinnendur til uppskerunnar.”

(Heimild: Norðanfari, 20.árgangur, 9. og 10.tölublað, 6.janúar.1881 - bls.17-18.)

Þetta var s.s. framhaldið af sögunni um Eskimóana, grein sem birtist í Norðanfara um áramótin, 1880-1881.